حق استفاده از زبان مادری در گفت و گو با دکتر رضا تقی زاده و دکتر رضا حسین بر

حق استفاده از زبان مادری در گفت و گو با دکتر رضا تقی زاده و دکتر رضا حسین بر

بَلوُچى زُبان هَر بَلوچ ماتى زُبان اِنت

بلوچ راج هِجبَر دگراں زُباناں نه ديت ءَ كه وتى ماتى زُبان اِنت، ءُ هيوَک ءَ بَلوُچى زُبان بَلوچاں ماتى زُبان بيت ءَ، په اِشي ءَ وتى دْراهيں كْوَهنيں لَبزانک په بَلوُچى زُبان بيتگ نه په دگراں ءُ هَمساهِگاں زُباناں. سَرجميں بلوچ نامدار مَردين ءَ ءُ جنين ءَ كه مے راجدپتر تاكاں رُژن ءَ كتگ هَنچَوش كه ڈَڈيں مير جلال هان، مير چاكر، مير گُوَهرام، مير بالاچ، شَے مُريد ءُ هانى، ءُ مير هَمَّل ءُ دگے بے شُمار اَنت، هِجبَر وتى شَيئراں ءُ لچََهاں په دگے زُبان گشتَگ، بلے هيوَک ءَ په بَلوُچى زُبان ساچتگ نه پَه براهوئي يا جدگالى. اے يَک پَرنوت ءُ نشان اِنت كه بلوچ راج زُبان ابيد چه بلوچى دگے زُبان نه بيتگ هما وَهد كه بلوچ نام دَپتراں تها دُرشان بيتگ به گر دانک روچ مروچى.

اے گپاں گوں هَم دگراں دَپتراں تپاک اَنت. مَكدسى (966 اِيسائى) يَک تازى (اَرَبى) دَپترزانت ءُ مُساپِر اِنت، هَزار سال چه پِيسَر ءَ پَنچگور ءَ گُوَست ءُ نبشتگ كه اے دَمَگ مَردُم په بَلوُچى زُبان ءَ گپ جَن اَنت، ءُ دگے زُبان نام ءِ نه گِپت. يكيں زُبان كه بلوچ راج ءَ نام داشتگ همے زُبان اِنت كه بَلوُچى اِنت، ءُ په اے زُبان بلوچ راج وَتى پَهر بَنداِيت كه اے زُبان تهنا بَلوچاں نام، نشان، پَجار، دود ءُ رَبيدگ ءُ دَپتر رَكتگ ءُ داراِيت.

بَلوُچى زُبان ءُ دگے هيرانى زُباناں هَنچَوش كه كوردى، گيلكى، پارسى گـُهار اَنت. ءُ بَلوچاں راجى پَجار گوں هِندو-آريائي زُباناں هَنچَوش كه جَدگالى، سِندى، كِهترانى، سَرائيكى يا دراويدى زُباناں هَنچَوش كه براهوئي هِچ سياد نه داراِيت. اے نامگپتَگيں زُباناں بلوچ راج هَمساهِگاں زُبان اَنت، ءُ بَلوچاں هَمساهِگى، يک جاهى ءُ دپترى هَمراهى ویهان ءُ اَزباب ءَ بَلوچاں زُبان تَرِتگ ءُ وتى ماتى زُبان شَمُشتگاں ءُ بے هيال كتگاں.

بَلوچ راج ءَ رودرآتکى بلوچڈيه لڈگ چه پِيسَر ءَ په يَک زُبان تهنا گپ جتگ ءُ اے هَبَر بَرجاه بيتگ بُرز ءَ. يَک گواهے هَميش اِنت كه پِه براهوئي ءُ جدگالى زُبان تها هِچ كْوَهنيں لبزانک نيست ءُ بَلوچ راج دَپتر گوں سياد نيست. بَلوچاں وتى اَهدى ءُ راجى لبزانک ابيد چه پِه بلوچى نه ركينتگ ءُ نگهداری نه كتگ.

براهوئي ءُ جدگالى گپ جَنوكاں بلوچ اَنت ءُ بُنداتى جاه اِش مَكـُران اِنت. براهوئي گپ جَنوكاں ٹكاں ءُ زات ءَ رِند، دودائى، ءُ لاشارى اَنت ءُ دگے بلوچى زَات اَنت. ءُ جدگال مَكُران جاهمَنِند اَنت ءُ سِند ءَ لڈٹگاں ءُ رَندتِر ءَ وتى ماتى گلزمين ءَ پَدتَرتگاں. گيشتِريں براهوئي ءُ جدگالى گپ جَنوكاں وَ بلوچى ءَ زان اَنت ءُ سَرپَد بَنت ءُ بلے بلوچى ءَ هوُر نه كن اَنت گوں براهوئي ءُ جدگالى ءَ.

بلے پَشتكپَتگيں بَلوچاں كه هشتاد دَر سَد ءَ چه گيشتِر نه براهوئي زان اَنت ءُ نه جدگالى. پَرچى كه چَمدار نه بيتگ اَنت كه دگراں ءُ ڈنى زُباناں به زان اَنت وَهد كه وت واجه اَنت ءُ آزات اَنت. وَهد كه براهوئي ءُ جدگالى گپ جَنوكاں چَمدار بيتگاں كه بلوچى دَر به بَر اَنت دانک گوں وَتى ناكوزاتک ءَ دوچار به كپ اَنت.

بلوچڈيه آزاتى ءَ چه رَند اِنگريزاں اے سَرزمين ءَ ايردست كتگ سال هزار ءُ هشسَد ءُ سى ءُ نُه، ءُ دانک بَلوچ راج بَهر به كَن اَنت؛ زُبانى ناسازگاری ءُ هِلاپى سُروز جَتَگ. ءُ يَكُمى رَند ءَ گشگ بيت ءَ كه بلوچ راج يَک چه گيش زُبان هَست. براهوئي زُبان چادَر چه چير ءَ لوٹتگ كه بلوچ راج ءَ دو بَهر به كن اَنت. بلے اے بَديں كِردارى بيت نه كنت پَرچى كه براهوئي ءُ جدگالى گپ جَنوكاں بلوچڈيه ميانگ ءَ نِشتگ اَنت ءُ بَلوچ راج ءِ زِرد اَنت.

مَنى مول ءُ مُراد هَميش اِنت كه هَما بلوچ كه براهوئي ءُ جدگالى گپ جَن اَنت ءُ هما بلوچ كه پَنجابى، سَرائيكى، سندى، پَارسى، ءُ اَرَبى گپ جَن اَنت هِچ جُتا نه اَنت ءُ هال اِش يَک اِنت، كه اے دراهيں زُباناں بَلوچاں ماتى زُبان نه اِنت، بلے پَه زور ءُ زوراكى، يا هَمساهِگى، يک جاهى ءُ دپترى هَمراهى ویهان ءُ اَزباب ءَ بَلوچاں زُبان تَرِتگ ءُ وت اِش ماتى زُبان گار كتگ. په ايشى ءَ بلوچڈيه وانگ ءُ رَسانكارى ءُ سَركارى زُبان بايد تهنا بلوچى به بيت. ءُ دگے زُباناں بلوچ راج زُباناں نه اَنت، بلوچى دراهيں بلوچ راج ماتى زُبان اِنت، ءُ هما كه بلوچى نه زانت بايد بلوچى دَر به بر اِيت ءُ به وان اِيت، ءُ وتى جُهد ءُ كوشست ءَ پَه وتى ماتى زُبان ديم رَوى به بيت. هر كس زِموارى اِنت اے دو دانک ءَ شنگ به كنت.

بلوچى مے وَتى شَهديں زُبان اِنت

شمے اَئيد ءُ بُزکشان ءُ مهرگان شات ءُ مبارک بات.

اَهمَد يَئكوب

ﮔﻬﺎﺭ ﮔﭙﺘﻪ،ﺑﺮﺍﺗﯽ ﺳﺮ ﺑﺴﺘﻪ

یک ضرب المثل بلوچی هست که میگه *ﮔﻬﺎﺭ ﮔﭙﺘﻪ،ﺑﺮﺍﺗﯽ ﺳﺮ ﺑﺴﺘﻪ* “ﺧﻮﺍﻫﺮ ﺯﺍﯾﯿﺪﻩ ﺍﺳﺖ،ﺑﺮﺍﺩﺭ ﺳﺮ ﺧﻮﺩﺵ ﺭﺍ ﺑﺴﺘﻪ ﺍﺳﺖ” *ﺍﯾﻦ ﻣﺜﻞ ﺩﺭ ﺑﯿﺎﻥ ﺣﺎﻝ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺪﻭﻥ ﺍﯾﻨﮑﻪ ﮐﺎﺭﯼ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﺩﻫﻨﺪ،ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﺷﺮﯾﮏ ﮐﺎﺭ ﺩﯾﮕﺮﺍﻥ ﻣﯽ ﺩﺍﻧﻨﺪ ﻭ ﻓﺨﺮ ﻭ ﺍﻓﺎﺩﻩ ﻣﯽ ﻓﺮﻭﺷﻨﺪ ﻭ ﺑﺎ ﺳﺨﺘﯽ ﻭ ﺯﺧﻤﺖ ﻭ ﺑﯿﻤﺎﺭﯼ ﻭ ﺍﻧﺪﻭﻫﯽ ﮐﻪ ﺩﯾﮕﺮﺍﻥ ﺗﺤﻤﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ،ﺁﻧﺎﻥ ﺩﺳﺖ ﺍﺯ ﮐﺎﺭ ﻣﯽ ﮐﺸﻨﺪ ﻭ ﺑﻬﺎﻧﻪ ﺟﻮﯾﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ

ولین شب شعر بلوچی هیالانی گام گیج (گام به سوی تخیل)

شعرخوانی اینجانب در اولین شب شعر بلوچی هیالانی گام گیج (گام به سوی تخیل) باحضور نویسنده و شاعر نامی بلوچ استاد عابد آسکانی و سایر اساتید وشاعران بلوچ -  1391 - سالن اجتماعات دانشگاه ازاد اسلامی سراوان

چرا باید فارسی را پاس بداریم و بلوچی را زاپاس !!!

اینجا بود که به خودم گفتم وای خدا آخه ما چقدر بدبخت و بیچاره ایم که داریم زبان مادریمان رو هم از دست میدیم ! وای به روزی که زبان؛که نشانه ای از هویت و فرهنگ و قدمت بلوچ است از بین برود و متاسفانه چه راحت و ناخواسته داریم گام به سوی تغییر و فراموشی زبانمان برمی داریم .

دسته بندی:
شاید تیتر خنده دار و مسخره و باشد اما یهو به ذهنم آمدو دلم نیومد عوضش کنم چند روز پیش با یکی از دوستان رفته بودیم خونه دوستش اولین بار بود میدمش و هیچ شناختی ازش نداشتم نزدیک افطار بود و پسر کوچولوی میزبانمان که تقریبا 8ساله بود اومد وارد اتاق شد وبساط خوان افطار را به پا کرد نکته ای برام جالب بود صحبت کردن پسرک با زبان فارسی بود و پدرش هم با اون فارسی صحبت میکردپیش خودم فکر کردم حتما زن فارس گرفته! بعد یواشکی از دوستم پرسیدم خانمش فارسه ؟ با تعجب گفت نه ! گفت :چرا پرسیدی؟ گفتم بچه اش چرا فارسی صحبت میکنه ؟ نتونستم خودم رو نگه دارم از دوست میزبانمان پرسیدم ؟ چرا با بچه هات فارسی صحبت میکنی ؟ گفت دلیل خاصی نداره و تو مدرسه فارسی یاد گرفته و اینجا هم مامانش باهاش فارسی صحبت میکنه و همیشه از ماهواره شبکه پرشین تون و از شبکه های داخلی برنامه کودک میبینه دیگه عادت کرده فارسی صحبت کنه !

اینجا بود که به خودم گفتم وای خدا آخه ما چقدر بدبخت و بیچاره ایم که داریم زبان مادریمان رو هم از دست میدیم ! وای به روزی که زبان؛که نشانه ای از هویت و فرهنگ و قدمت بلوچ است از بین برود و متاسفانه چه راحت و ناخواسته داریم گام به سوی تغییر و فراموشی زبانمان برمی داریم . دیگر از نام های کهن بلوچی خبری نیست و گذاشتن نامهای کهن بلوچی شده ختم بی کلاسی! اسم هایی قشنگی مثل هانی ، شی مرید ، کمبر، دودا ، جیهند(جیند)چاکر ، گوهرام بالانچ (بالاچ) همل ، و دهها اسم دیگه جایشان را دادند به باربد ، ایلیا، توسكا و ... نمیدانیم شاید هم تقصیر و کوتاهی از ما بوده که برای این کار فرهنگ سازی نکرده ایم! ولی فرهنگ سازی ابزار میخواهد که ما داریم ! در مدارس ما زبان بلوچی تدریس نمیشه که بچه های ما یادشون بمونه اینی که ما صحبت کنیم اسمش زبان بلوچی است که عده ای به عمد و از روی کینه بهش میگن لهجه! زبانی که شکل گفتاری کلماتش که هنوز هم وجود دارند قدمتی شاید فراتر و یا همردیف زبانهای باستان ومیانه ایرانی دارد. نمیدونم اگر ما میدونستیم زبان ما یکی از زبانهایی است ، که نسبت به زبانهای خویشاوند خود، کمتر دگرگونی پذیرفته و این رو میتونیم در ساختمان دستوری اون ببینیم ، اینقدر باهاش نامهربان می بودیم ؟! حالا دبستانی ها و دبیرستانی ها جای خود دارند در دانشگاههامون حتی یک واحد زبان بلوچی بصورت واحد اختیاری برای تدریس ارائه نمیشه ! خب حالا که در مدارس و دانشگاهها مجالی برای نشرو حفظ زبانمون نداریم بهتره که بیاییم تو تلویزیون تبلیغ کنیم! یکی نیست بهم بگه آخه بنده خدا کدوم تلویزیون !؟شبکه وزین استانی هامون ؟ آهان بگذارید خاطره ای براتون تعریف تعریف کنم ، روزی از روزهای خدا یکی از دوستان میگفت : انور بیجارزهی (رییس سابق ارشاد اسلامی نیکشهر و کاندید رد صلاحیت شده انتخابات مجلس ، بنده خدا حتی پوسترهای تبلیغاتی اش رو چاپ کرده بود و میگن توی عکسهاش با دست به افقهای دور دست اشاره می کرد!) مجری برنامه های شبکه هامون تعریف کرده بودکه نگهبان درب ورودی با وجود اینکه میدونسته من مجری این شبکه هستم هنگام ورود ازمن پرسیده سیگار،ناس ، کبریت !؟خب دیگه نیازی به توضیح بیشتر نیست، اینهم نشدباید به فکر راه حل دیگری باشیم ، با این وجود ما انتظار داریم به ما اجازه بدهند که برنامه و کارتن و فیلم بلوچی پخش کنیم یا برنامه ای به زبان بلوچی ارئه بدهیم ؟!تنها جایی که ما می توانیم حرفمون رو به مردم بزنیم تریبون مساجد هستش که ملاها منتظرند که گوش مفتی گیرشون بیاد دیگه مجالی برای کسی نمیگذارند لااقل میتونند به مردم بگند و براشون یکبار درباره حفظ ارزشهای فرهنگی ، اجتماعی صحبت کنند. پس اگر ما اگه میخواهیم زبانی به غیر از زبان بلوچی به فرزندانمان یاد بدهیم لااقل یک زبان بین المللی بهشون یاد بدیم که اگر یه روزی گذرشان به آن طرف آب افتاد بتوانند یه فنجان چای سفارش بدهند و در دنیا به درد شون بخوره، ما زبان فارسی رو در مدارس و دانشگاه بصورت کامل یاد میگیریم و نیازی به یادگیری و حفظ آن در منزل به قیمت از بین رفتن زبان بلوچی نداریم .

متاسفانه معلمان ما بخصوص در مدارس دخترانه بیشتر به نابودی زبان بلوچی کمک میکنند و دانش آموزان دختر که مادران آینده هستند در خارج از محیط مدرسه نیز به زبان فارسی صحبت میکنند، نیاز است هر چه زود تر اقدامی در جهت برطرف کردن این خطا که سهواً ما را به ورطه نابودی زبانمان می برد انجام دهیم.و خانواده های عزیز نیز سعی کنند زبان اصیل و با ریشه مان را حفظ کنند بخصوص خانواده های شمال استان که در آموزش زبان فارسی به فرزندانشان پیش قدم بوده اند .

Source: http://baluchmakorani.blogfa.com

ليكو

ليكو، تك‌بيتي است در وزن هجايي كه با همراهي ساز سروز يا سرود (قيچك) خوانده مي‌شود. شعري نامكتوب كه سينه به سينه در ميان قوم بلوچ جاري است. ليكو را پرواي شكل‌گيري از واژگان ادبي نيست؛ واژگان ليكو همان كلمات گفتگوي‌اند كه بي هيچ آداب و ترتيبي بر زبان مي‌گذرند. كلمات، مشروعيت حضور خود در شعر را از تكرار در زندگي و هم‌سخني مردم مي‌گيرند. ليكو، بيان جريان زندگي است و هر لحظه در آن مي‌توان منتظر حادثه‌ا

ي تازه بود. حوادثي آشكار و بعيد كه گاهي درك رابطه مضامين دو مصراع را با سختي مواجه مي‌كنند و بدون آگاهي از واقعيت فرهنگ و زندگي در بلوچستان نمي‌توان توجيهي براي دوري مصراع‌ها از هم‌ديگر يافت. عشق، سرمايه اصلي ليكوست. به همه وجدها، سركشي‌ها، دلواپسي‌ها و سركوب‌شدگي‌هايش. اشارات عاشقانه ليكو چنان صريح است كه هرگونه پندار كنده شدن از زمين را از ما مي‌گيرد.

نويسنده: منصور مومني
قطع: رقعي
نوع جلد: شوميز
ناشر: مشكي
زبان: فارسي

بسیاری از خانواده ها با کودکانشان فقط با زبان فارسی حرف می زنند و از اینکه خدای نکرده فرزند آنها در جایی کلمه ایی به زبان بلوچی بشنود و از هویت اصلی پدر و مادر خود با خبر شود وحشت دارند

بسیاری از جوانان تحصیلکرده ی بلوچ با طرح این سوال : چه ضرورتی برای حفظ ارزشهای بومی وجود دارد؟ خود را از چارچوب قومی خارج کرده و به تمام داشته های قومی و فرهنگی که از گذشتگانشان به ارث رسیده است پشت کرده اند .و حتی دوستانی را سراغ داریم که نام و فامیل خود را عوض کرده و با وجود داشتن لهجه ی شدید و چهره ی سبزه که مخصوص ما جنوبیهاست از معرفی خود به عنوان یک بلوچ خودداری می کنند که بنده در عجبم این دوستان را در خارج از این استان با چه هویتی می شناسند؟

.به هر حال با اینکه قوم بلوچ هیچگونه رسانه ایی جهت معرفی و ارائه ی داشته های فرهنگی خود ندارد متاسفانه چه در بین افراد عامی وچه گاها در بین خانواده های تحصیلکرده دیده می شود که فرهنگ و زبان بلوچی به کلی از بین رفته است.بسیاری از خانواده ها با کودکانشان فقط با زبان فارسی حرف می زنند و از اینکه خدای نکرده فرزند آنها در جایی کلمه ایی به زبان بلوچی بشنود و از هویت اصلی پدر و مادر خود با خبر شود وحشت دارند.(جالب است بدانیم که مسایل بومی بخصوص در زمینه ی فرهنگ و هنر از جمله موسیقی، صنایع دستی ،داستانها و روایت های بومی ، آداب و رسوم ، هنرهای نمایشی، رقص ها و حرکات موزون از جالب توجه ترین مسایل به شمار می روند که روز به روز به تعداد جشنواره های هنری مختلف با همین محورها اضافه می شود

Source: http://www.ganjamin.blogfa.com/post-159.aspx